نوسانات تولید پسته ایران
رفسنجان پاشنه آشیل تولید پسته ایران
مطالعه آمار تولید پسته ایران در ۱۲ سال گذشته، حکایت از نوسانات شدیدی دارد که این بخش مهم کشاورزی و صادراتی کشور را تحت تأثیر قرار داده است. برای نمونه، پیشبینی میشود تولید پسته خشک در سال ۱۴۰۴ به حدود 240 هزار تن برسد، در حالی که تنها سه سال قبل، در سال ۱۴۰۱، این مقدار به ۹۰ هزار تن کاهش یافته بود. حتی اختلاف تولید بین سالهای ۱۳۹۷ (۵۰ هزار تن) و ۱۳۹۹ (۲۴۳ هزار تن) که معادل ۱۷۵ هزار تن است، نشاندهنده عمق این نوسانات در بازههای زمانی کوتاه است.
در بررسی علل این نوسانات، نقش استان کرمان بهعنوان قطب اصلی تولید پسته ایران پررنگ مینماید. این استان همواره سهم عمدهای در تولید ملی داشته و در برخی سالها حتی بیش از مجموع دیگر استانهای پستهخیز از آن محصول برداشت شدهاست. با این حال، نوسانات تولید در کرمان نیز بسیار چشمگیر بوده است؛ بهطوریکه تولید آن از ۱۵۰ هزار تن در سال ۱۳۹۶ به ۱۰ هزار تن در سال ۱۳۹۷ سقوط کرد و این روند در سال ۱۴۰۱ نیز تکرار شد.
تمرکز جغرافیایی تولید در استان کرمان که سطح زیرکشت پسته بارور در آن حدود 270 هزار هکتار است و خود تحت تأثیر تغییرات اقلیمی و شرایط آبوهوایی با چالشهای جدی مواجه است، عاملی کلیدی در بیثباتی تولید ملی پسته به شمار میرود. در این میان، منطقه رفسنجان با حدود 90 هزار هکتار سطح زیر کشت، نقش محوری در تولید پسته استان کرمان و بهتبع آن کل کشور ایفا میکند. هرچند مناطقی مانند سیرجان، کرمان و زرند نیز سهمی در تولید دارند، اما سهم رفسنجان بسیار قابل توجه است.
عواملی مانند سالآوری و هجوم آفات، بهطور طبیعی بر میزان برداشت سالانه تأثیرگذارند، اما پدیدههای اقلیمی همچون سرمازدگی و گرمازدگی، همراه با بحران کمآبی، خسارات قابل توجهی به باغات پسته وارد کرده و نوسانات تولید را تشدید کردهاند.
یکی از راهکارهای کلیدی برای کاهش وابستگی به تولید در یک منطقه، توجه به پتانسیل دیگر استانها از جمله خراسان رضوی، خراسان جنوبی، فارس و یزد است. خوشبختانه در سالهای اخیر، سهم این مناطق در تولید پسته کشور افزایش یافته است. برای مثال، پیشبینی میشود خراسان رضوی در سال ۱۴۰۴ حدود ۶۰ هزار تن پسته خشک تولید کند. مجموع سطح زیرکشت پسته بارور در سایر استانها به جز استان کرمان به حدود 330 هزار هکتار می رسد.
مقایسه آمار تولید استان کرمان با دیگر مناطق نشان میدهد که اگرچه رفسنجان در ۱۲ سال گذشته روندی کاهشی را تجربه کرده، اما افزایش تدریجی تولید در استانهایی مانند خراسان رضوی تا حدی توانسته تأثیر این کاهش را جبران و روند کلی تولید پسته ایران را تقریباً ثابت نگه دارد.
با این وجود، نوسان شدید تولید همچنان مهمترین ویژگی پسته ایران است؛ چرا که سرنوشت این صنعت بهشدت به شرایط استان کرمان و بهویژه منطقه رفسنجان گره خورده است.
درک الگوهای تولید و تغییرپذیری موجود، برای تمامی فعالان زنجیره ارزش پسته – از کشاورز و تاجر تا صادرکننده – حائز اهمیت است. این آمار نهتنها چالشها، بلکه فرصتهای پیشروی این بخش مهم کشاورزی و صادراتی را نیز نشان میدهد که معیشت بسیاری به آن وابسته است.
سؤال اساسی اینجاست که چنین نوساناتی در تولید یک کالای استراتژیک مانند پسته، چه تأثیری بر جایگاه ایران در بازارهای جهانی، قیمتها و رقابت با تولیدکنندگان بزرگی مانند آمریکا خواهد داشت؟
منبع آمارها: انجمن پسته ایران
نویسنده: ابوالفضل زارع نظری