خواب خرگوشی درختان پسته

طی سال‌های اخیر تغییرات اقلیمی شرایط دمایی زمستان‌ها را دستخوش تغییر نموده و متعاقباً اثرات آن بر عدم تأمین نیاز سرمایی و رکود نامتعارف درختان پسته هویدا است. برای درک این موضوع و دانستن راهکارهای احتمالی جهت کاهش اثرات مخرب این پدیده سراغ حجت هاشمی‌نسب عضو هیئت علمی پژوهشکده پسته کشور رفتیم. در ادامه، جزئیات گفت‌وگو با وی ارائه شده‌است.

آقای دکتر! لطفاً در مورد وضعیت شروع فصل رشد امسال مقداری توضیح دهید؟

ما در پاییز و زمستان امسال شرایط کاملاً متفاوتی نسبت به سال‌های قبل تجربه کردیم؛ به‌نحوی‌که از پاییز تا بهمن ماه هوا گرم بود، زمستان بدون بارش و با رطوبت نسبی بسیار پایینی داشتیم و حتی تعداد روزهای ابری خیلی کم بود. این وضعیت باعث شد که نیاز سرمایی درختان پسته به‌خوبی تأمین نشود و از سوی دیگر تنفس درختان بالا برود و حجم زیادی از ماده غذایی ذخیره‌ای خود را مصرف کنند. معمولاً در این شرایط تعادل هورمونی نیز به‌هم می‌خورد و آبسزیک اسید که هورمونی است که درختان را در خواب نگه‌می‌دارد تجزیه نمی‌شود.

در چنین شرایطی، در تاریخ هشتم اسفندماه یک جبهه هوای بسیار سرد که چند روز هم ادامه داشت یک مکانیزم رکود را مجدداً در درختان فعال نمود و باعث شد هورمون آبسزیک اسید در همان سطح خودش باقی بماند. امسال این رکود باعث تأخیر شدید در گلدهی شده و امروز که 21 فروردین است هنوز بعضی از درخت‌های اکبری به‌هیچ عنوان حرکتی نکرده‌اند؛ گویی هنوز در بهمن ماه هستیم.

این شرایط می‌تواند چه مشکلاتی ایجاد کند؟

این پدیده می‌تواند مشکلات زیادی را به‌ویژه در ارقام دیرگل مثل اکبری ایجاد کند؛ ممکن است بسیاری از خوشه‌ها حرکت نکنند و ریزش پیداکنند، یا اینکه تعداد دانه در خوشه کاهش پیدا کند. علاوه بر این، ممکن است تشکیل جوانه گل سال آینده نیز با بروز گرمی هوا دچار مخاطره شود؛ یعنی در بعضی از مناطق تشکیل جوانه گل کافی را نداشته‌باشیم و یک ضرر ۲ ساله رخ دهد.

برای ارقام متوسط گل وضعیت به چه شکل است؟

وضعیت ارقام زودگل مثل کله‌قوچی و احمدآقایی از رقم دیرگل اکبری و متوسط‌گل اوحدی بهتر بوده‌است، اما ما شاهد تأخیر خیلی شدیدی نیز در این ارقام هستیم . ارقام متوسط گل مشکلشان به‌شدت رقم اکبری نیست، اما جوانه‌های گل خیلی خوب حرکت نکردند و احتمالاً در بعضی از مناطق ریزش جوانه و کاهش تعداد دانه در رخ دهد.

آنچه می‌فرمایید مربوط به همه مناطق پسته‌خیز ایران است؟

در واقع، عمده مناطق پسته‌خیز کشور درگیر این موضوع هستند.

درختانی که روی آنها روغن ولک پاشیده شده چه وضعیتی دارند؟

به‌دلیل شرایط امسال روغن ولک که برای رفع نیاز سرمایی استفاده می‌شود در بعضی از مناطق پاسخ ایده‌آلی نداده‌است؛ یعنی پاشیدن ولک و نپاشیدن آن خیلی تفاوت معناداری ایجاد نکرده‌است.

توضیح بیشتری در این رابطه می‌دهید؟

بله، ما در کلکسیون پژوهشکده پسته کشور به‌راحتی می‌تونیم این موضوع را اثبات کنیم که امسال بیشتر از بحث تأمین نیاز سرمایی، بحث رکود اثرگذار بود؛ یعنی زمستان گرم و بعد از آن بروز سرما یک مکانیزم رکود را در درختان فعال کرد و مجدداً درختان به خواب رفتند. برای اثبات این ادله باید بگویم که برخی از ارقام ما مثل رقم راور یا همان رقم بهار نیاز سرمایی بسیار پایینی دارند و نیازشان به سرما در حد ۳۹۰ تا نهایتاً ۴۵۰ ساعت است و اصلاً در این سال‌ها دچار مشکل نشده‌، اما امسال می‌بینیم که این رقم که بسیار زودگل است، بسیار دیرگل شده‌است. در واقع، به نسبت ارقامی مثل احمدآقایی و کله‌قوچی زودتر سبز شده، اما بین ۱۰ تا ۱۴ روز با تأخیر حرکت کرده‌است. این موضوع نشان می‌دهد که بحث اصلی امسال رکود شدید در اثر بروز نوسانات شدید دمایی است.

اثرات و عواقب این رکود شبیه به عدم تأمین نیاز سرمایی است؟

این دو مقوله دو مکانیزم کاملاً متفاوت هستند؛ عدم تأمین سرمایی خیلی از فعل و انفعالات درخت را دچار مشکل می‌کند و معمولاً درخت‌ها بسیار بد و غیریکنواخت از خواب بیدار می‌شوند و تکامل جوانه‌های گل اتفاق نمی‌افتد. اما در رکود بیشتر با بحث تأخیر در بازشدن گل‌ها مواجه هستیم و مشکلات ناشی از عدم تأمین نیاز سرمایی کمتر رخ می‌دهند. بعد از رکود درختان با تأخیر یکنواخت و یک‌دست سبز می‌شوند؛ اما این تأخیر می‌تواند باعث ریزش جوانه‌ها و یا کاهش تعداد دانه در خوشه شود.

در حال حاضر آیا هیچ تجربه موفقی در مواجهه با این شرایط وجوددارد؟

ما رعایت چند موضوع را به باغدارها پیشنهاد می‌کنیم؛ اول اینکه حتماً در اولین فرصت آن باغی که محصول دارد و در اولویت است را آبیاری کنند به همراه یک قسط ازت از هر نوعی که باشد. این کار باعث می‌شود که رکود زودتر بشکند. پیشنهاد دیگر ما استفاده از اسیدهای آمینه است. باغداران در این سال‌ها همین که تأخیر در رشد جوانه های‌گل را احساس کردند، بهتر است اسید آمینه را محلول‌پاشی کنند و نیازی نیست که صبر کنند که حتماً درختان به مرحله فروتست برسند. ما توصیه می‌کنیم اسید آمینه با ترکیبات فروست را اگر با جلبک مخلوط کنند اثرش مضاعف می‌شود.

آیا در این زمان جذب وجود دارد؟

بله جذب از طریق جوانه‌ها و عدسک‌های روی شاخه‌ها وجوددارد. امسال بعضی از باغدارها برای مقابله با سرمازدگی بهاره، قبل از وقوع آن اسید آمینه پاشیده بودند تا در صورت بروز سرمازدگی خسارت زیادی نبینند، اما دماها منفی نشدند و سرما نزد، ولی اسید آمینه برای بیدارکردن درختان و رفع مشکل ناشی از رکود موثر بوده‌است.

پس فقط اسیدآمینه توانسته به رفع این مشکل کمک کند؟

البته استفاده از اِرگِرها هم خیلی موثر بوده‌است. درواقع، ارگرها برای رفع نیاز سرمایی کاربرد دارند، اما امسال ارگرهایی که ما استفاده کردیم، توانسته بخش زیادی از مشکلات را حل کند؛ مثلاً رقم اکبری بدون استفاده از ارگر هنوز در خواب است، ولی در درختان اکبری که ارگر استفاده شده گلدهی‌ آنها به اتمام رسیده و وارد مرحله ارزنی شده‌اند؛ در درختان احمدآقایی هم به همین شکل بوده‌است.

در مورد ارگرها توضیح بیشتری می‌دهید؟

استفاده از ارگرها در واقع استفاده از مواد غذایی برای بیدار کردن درختان است؛ ارگرها ترکیبی از مواد غذایی، یک‌سری ترکیبات اسید آمینه و ترکیبات تسریع کننده جذب و انتقال، به اضافه برخی شبه هورمون‌ها هستند که آنها را در غلظت‌های بهینه‌ برای انواع درختان با یکدیگر ترکیب می‌کنند.

زمان استفاده از ارگرها  مانند زمان استفاده از روغن‌های ولک است. یک مزیت ارگرها که یک نوع ماده غذایی و تحریک کننده رشد رویشی هستند این است که برای رفع تأخیر شدید اثر بهتری داشتند؛ ارگرها برای رفع نیاز سرمایی مفیدند، اثر تغذیه‌ای دارند و هم کار اسید آمینه را انجام می‌دهند. معمولاً ارگرها تحمل درختان به سرما را بالا می‌برند که اگر درخت زودتر بیدار شد خسارت سرمازدگی کاهش پیدا کند.

سابقه استفاده از ارگرها در دنیا چقدر است؟

خیلی سابقه زیادی ندارند و کمتر از یک دهه ا‌ست که استفاده آن در دنیا رایج شده‌است. ارگرها به شکل فعلی شاید طی پنج سال گذشته در دنیا توسعه‌ یافته‌اند و دارند جای بسیاری از ترکیبات شکننده رکود و رفع‌کننده نیاز سرمایی را می‌گیرند.

آیا استفاده از آن را توصیه می‌کنید یا اینکه هنوز در فاز تحقیقاتی هستند؟

مراحل تحقیقاتی یک نوع ارگر داخلی انجام شده و باغداران از آن استفاده می‌کنند و خوشبختانه نتایج خوبی در برآوردهای اولیه داشته‌است. ارگرهای وارداتی تحت بررسی و تحقیق هستند و انشالله امسال و سال آینده سعی می‌کنیم آزمایشات را تکمیل کنیم و اثرات منفی و مثبتش را بسنجیم.

باید عوارض بلند مدت این مواد را هم در نظر بگیریم. ممکن است در کوتاه مدت اثر خیلی خوبی ببینیم، ولی چون ترکیباتی هستند که مقداری شبه هورمون دارند باید احتیاط کرد که در طی چند سال اثر منفی روی درختان نداشته‌باشند.

آیا ارگرها محلول‌پاشی می‌شوند و چه دوز مصرفی دارند؟

بله، به‌صورت محلول‌پاشی کاربرد دارند و باید طبق توصیه شرکت سازنده مصرف شوند. معمولاً مقدار مصرف ۴۰ در هزار است. اما بسته به شرکت سازنده‌ ممکن است مقدار مصرف متفاوت باشد. زمان مصرف نیز ۴ تا ۶ هفته قبل از بیداری درختان است.

ارگر با روغن ولک و با ترکیب دیگری نباید مخلوط شود؟

این موضوع بسته به توصیه شرکت سازنده‌ است؛ بعضی از ارگرها نباید ترکیب شوند و ممکن است بعضی از آنها با یک مقداری روغن ولک برای افزایش جذب و اثرگذاری ترکیب شوند.

طی سال‌های اخیر تنش های محیطی زیادی را شاهد هستیم. به نظر شما با تکیه بر روش مدیریت رایج می‌توان محصول خوبی برداشت؟

مدیریت خوب یعنی مدیریت تغذیه، آبیاری،کنترل آفات و بیماری‌ها؛ اعمال این مدیریت درختان ما را در مقابل بسیاری از عارضه‌ها، به‌ویژه عوامل اقلیمی، بسیار متحمل و مقاوم می‌کند. اما این مقاومت تا یک حد است و نمی‌تواند همه مشکلات را رفع کند؛ مثلاً در مناطقی که آبیاری و تغذیه مناسب‌تر بوده، مشکل رکود کمتر است، اما باز این مشکل وجوددارد. بنابراین، همیشه ما به یک سری ترکیبات کمکی در این زمینه‌ها نیاز داریم تا وقتی شرایط از حد متعارف خارج شد، بتوانیم محصول را حفظ کنیم.

بسیاری بر این باورند که اگر خاک خوب و آب شیرین باشد و فقط کود حیوانی بدهند نتیجه می‌گیرند. نظر شما چیست؟

اگر کسی بخواهد برداشت تجاری داشته‌باشد، این روش نمی‌تواند به همه نیازها پاسخ دهد. مدیریت صحیح در شرایطی که همه چیز خوب و ایده‌آل است، بسیار جوابگو است. ولی زمانی که مثلاً دما زیر صفر برود آبیاری و تغذیه صحیح تا حدی جوابگو است.

 آیا امسال نیاز سرمایی همه ارقام برآورده شده‌است؟

تا قبل از سرمای هشتم اسفند ماه در تأمین نیاز سرمایی مشکل داشتیم، ولی خوشبختانه از آن زمان به بعد نیاز سرمایی در اکثر ارقام تأمین شد، به‌جز ارقامی مثل اکبری که نیاز سرمایی آنها تأمین نشد.

در پایان اگر صحبتی دارید بفرمایید.

مواردی که باید حتماً مد نظر قرار بگیرد را مجدداً تیتروار  اعلام می‌کنم؛ آبیاری و قسط اول ازت، عدم کنترل علف هرز برای جلوگیری از گرمازدگی تا زمان کشمشی شدن دانه‌ها و استفاده از اسید آمینه‌ها و جلبک‌ها در جاهایی که تأخیر در بازشدن وجوددارد انجام گیرد.

مصاحبه‌کننده: ابوالفضل زارع‌نظری