چالش هرس درختان پسته در ایران

هرس درختان پسته و مدیریت تاج آن در ایران یکی از عملیات باغبانی چالش‌برانگیز است که طی سال‌ها، نظرات متفاوت و گاه متضادی از سوی محققان، کارشناسان و کشاورزان درباره آن مطرح شده است. در گذشته، فاصله‌ای قابل توجه بین دیدگاه‌های علمی(که عمدتاً منشا آنها تحقیقات انجام شده در مناطق پسته‌خیز آمریکا بود) و تجربیات کشاورزان ایرانی وجود داشت، اما امروزه این فاصله کمتر شده و حتی برخی  محققان و کارشناسان ایرانی از روش‌های هرس کشاورزان الهام می‌گیرند.

برای مدیریت تاج درخت به منظور دستیابی به حداکثر باردهی، باید به شرایط محیطی و امکانات موجود توجه کرد. این موضوع در ایران، با تنوع اقلیمی و کمبود منابع آبی، پیچیدگی‌های خاص خود را دارد. برای درک بهتر این چالش‌ها، مقایسه روش‌های هرس در ایران و آمریکا می‌تواند راهگشا باشد.

مقایسه هرس درختان پسته در ایران و آمریکا

هرس درختان پسته در آمریکا به‌صورت سیستماتیک و با هدف سازگاری با ماشین‌آلات باغبانی و برداشت و  به منظور دستیابی به حداکثر باردهی  انجام می‌شود. در این روش، درختان به‌صورت تک‌پایه و با تاج فشرده و عمودی تربیت می‌شوند تا دستگاه‌های شیکر بتوانند به‌راحتی تنه درخت را گرفته و محصول را برداشت کنند. این روش همچنین از پرتاب دانه‌های پسته به خارج از محدوده دستگاه جلوگیری می‌کند.

در مقابل، در ایران، به دلیل اینکه نقش اقلیم و مدیریت آب در باردهی درختان بسیار پررنگ تر از مکانیزه کردن باغ هست، هرس درختان پسته با توجه به شرایط اقلیمی و محیطی انجام می‌شود. کشاورزان ایرانی بر این باورند که هرس باید با الهام از طبیعت و با توجه به میزان بارندگی، دمای هوا و سایر عوامل محیطی صورت گیرد. به‌عنوان مثال، در مناطق گرم و خشک مانند کرمان، درختان پسته به‌صورت درختچه‌ای و با تاج باز پرورش می‌یابند تا با ایجاد سایه‌انداز بزرگ‌تر از آفتاب‌سوختگی تنه جلوگیری شود. این در حالی است که در مناطق با آب و هوای معتدل‌تر مانند خراسان، درختان به‌صورت تک‌پایه و با تاج فشرده تربیت می‌شوند.

این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که هرس درختان پسته در ایران و آمریکا نه تنها از نظر روش، بلکه از نظر اهداف و شرایط اجرایی نیز متفاوت است. برای دستیابی به راهکارهای مناسب در ایران، باید این تفاوت‌ها را به‌دقت بررسی کرد.

راهکار دستیابی به بهترین روش هرس درختان پسته در ایران

با توجه به شرایط اقلیمی، آبی، تنوع ارقام پسته در ایران و وسعت باغات، نمی‌توان یک نسخه واحد برای هرس درختان پسته همه باغات ارائه داد. به عنوان مثال، روش هرس در 1000 هکتار باغ پسته که تأمین آب آن از رودخانه است، پایه و پیوند خاصی دارد و اداره آن  به‌صورت کاملاً مکانیزه مدنظر است نسبت به یک باغ 1 هکتاری در منطقه انار استان کرمان که با آب با حجم کم و شوری زیاد آبیاری می شوند اساساً یکسان نیست. حتی در یک باغ مکانیزه هم ممکن است عملیات هرس نیز با ماشین های خاص هرس انجام شود و رشدها به حدی باشد که کار با دست و قیچی هرس بجز سال‌های ابتدایی رشد درخت که برای ساخت اسکلت و شاکله اصلی درخت به‌کار می رود در سال های بعد امکان پذیر نباشد.

اما می‌توان با در نظر گرفتن چند عامل کلیدی، راهکارهایی برای بهبود هرس درختان پسته در ایران ارائه کرد:

۱. توجه به اقلیم و شرایط محیطی:

در مناطق گرم و خشک مانند کرمان، هرس باید به‌گونه‌ای انجام شود که درختان بتوانند در برابر آفتاب‌سوختگی و کم‌آبی مقاومت کنند. این شامل تربیت درختان به‌صورت درختچه‌ای و با تاج باز و کم‌ارتفاع است و از شاخه‌بری و حذف تراکم شاخه ها پرهیز می شود. در این صورت پوشش کامل شاخه‌ها و تنه ها طی فصل رشد با برگ‌ها انجام می‌گیرد.

۲. استفاده از ماشین‌آلات:

در باغات بزرگ و مکانیزه، هرس باید به‌گونه‌ای انجام شود که امکان استفاده از ماشین‌آلات در اجرای عملیات باغبانی فراهم شود. این شامل تربیت درختان به‌صورت تک‌پایه و با تاج فشرده‌تر و عمودی‌تر است. با رعایت این نکته که عملکرد تولید به حاشیه رانده نشود.

۳. تنوع ارقام و پایه‌ها:

با توجه به تنوع ارقام پسته در ایران و ناشناخته بودن پایه‌ها و پیوندها حتی در یک باغ ، هرس باید متناسب با ویژگی‌های هر رقم انجام شود. به‌عنوان مثال، ارقامی که رشد سریع‌تری دارند، نیاز به هرس بیشتری دارند تا از تولید شاخه‌های بلند و نامنظم و متعاقباً سال آوری زیاد جلوگیری شود.

۴. آموزش هرس‌کاران:

هرس درختان پسته یک هنر است و باید توسط افراد مجرب انجام شود. آموزش هرس‌کاران درباره اصول هرس و اهمیت آن می‌تواند به بهبود کیفیت هرس و افزایش باردهی درختان کمک کند. همچنین، با نظارت افراد مجرب بر کار هرس‌کاران می‌توان خطاهای احتمالی را به حداقل رساند.

۵. تعیین اهداف هرس:

در سال‌های اولیه رشد، هرس باید بر شکل‌دهی اسکلت درخت متمرکز باشد. در سال‌های بعد، هدف هرس باید کنترل رشد شاخه‌ها، افزایش باردهی و کاهش سال‌آوری باشد. از این رو در ایران برای دستیابی به این اهداف از تکنیک‌هایی مانند سربرداری، خشک‌بری، حذف پاجوش و ناخونک‌گیری، حذف شاخه‌های رو به پایین استفاده می‌شود. علاوه بر این، گاهاً تحت تأثیر عواملی مانند بیماری، رشد ناکافی به‌دلیل عوامل اقلیمی و کمبود آب، باید در انتخاب شاخه‌ای که قرار است روی آن عملیات هرس انجام شود دقت ویژه‌ای داشت.

نویسنده: ابوالفضل زارع نظری