ریشه‌های یک قرن تجربه: از باغ پدربزرگ تا آینده پسته ایران

جشنواره پسته سمنان در آبان ماه 1404 در دانشگاه دامغان برگزار شد و نشست‌های تخصصی یکی از نقاط قوت آن بود. در یکی از این نشست‌ها بهروز آگاه عضو هیئت مدیره انجمن پسته ایران و به‌عنوان باغدار پیشگام در مورد مدل باغداری به‌صورت یکپارچه و افزایش بهره‌وری در باغات پسته نکاتی را توضیح داد.

سابقه خانوادگی ما در کشت و تجارت پسته به حدود ۱۱۰ سال پیش بازمی‌گردد. پدربزرگم از یزد به رفسنجان آمد و با دختردایی خود ازدواج کرد. او با ترکیب مقداری زمین از خانواده مادری و خرید چند قنات، به دنبال مناسب‌ترین کشت برای خاک شور و آب شور منطقه گشت. پس از بررسی، مقاوم‌ترین گیاهی که یافت، «پسته» بود؛ گیاهی که ریشه در کوه‌های منطقه و درختان بنه به عنوان مادر پسته داشت.

پدربزرگم باغی را احداث کرد که برای زمان خود مکانیزه محسوب می‌شد. امروز آن باغ همچون جنگلی است و نکته جالب، درختان ۱۱۰ ساله‌ای هستند که حدود ۲۰ تا ۳۰ سال پیش روی آنها «پیوند اکبری» زده شد و هنوز هم محصول می‌دهند، اگرچه تنه برخی از این درختان پوسته ندارند. امسال به فکر حذف این درختان افتادم، اما به توصیه بعضی از دوستان آنها را حفظ کردم.

ما محصول این درختان را به صورت کال (نرسیده) می‌چینیم تا فشار کمتری به درخت وارد شود و هر سال تقریباً همان میزان محصول را داشته باشند.

 

پیشگامی در تجارت جهانی

حدود ۱۰۰ سال پیش، پدربزرگم محصول پسته را به اروپا برد، اما به دلیل اوضاع نابسامان قبل از جنگ جهانی دوم، تصمیم گرفت آن را به آمریکا ببرد. او محصولش را با قیمت خوبی در آنجا فروخت. با سود حاصل، به ایران بازگشت و اولین شرکت صادرات پسته را در سال ۱۳۱۴ تأسیس کرد. او با کسب مجوز از دولت، همزمان با صادرات پسته، کالاهای مورد نیاز کشور را وارد می‌کرد. در سال ۱۹۵۹ میلادی دفتر خود را در نیویورک و در ۱۹۶۹ در هامبورگ راه‌اندازی کرد.

پدربزرگم در دهه ۷۰ میلادی پیشگام بسته‌بندی مدرن شد و پسته برشته شده را در قوطی‌های وکیوم با مارک آریا و آپادانا و در درجه‌بندی‌های مختلف به حدود ۵۱ کشور جهان، از ونزوئلا تا نیکاراگوئه، صادر می‌کرد. این محصول لوکس در فروشگاه‌های معتبری مانند هَرودس در لندن و فوشون در پاریس عرضه می‌شد.

 

مدیریت نوین بر میراث خانوادگی

من نسل سوم این خانواده هستم و نسل چهارم نیز در حال پرورش است. امروز مجموعه‌ای از زمین‌های خانوادگی پدری و مادری را که در مجموع حدود ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ هکتار و متعلق به تعداد ۲۰۰-۳۰۰  نفر مالک است، به صورت متمرکز و بدون تفکیک و به شکل مشاء اداره می‌کنم. دلیل توانایی من در این مدیریت، ترکیبی از تلاش برای انجام کار خوب و تمایل به عدم دخالت دیگران بوده است. صاحبان زمین سند معتبر دارند، اما تا زمانی که من هستم، مدیریت یکپارچه در دست من است.

ما سعی کرده‌ایم همواره به‌روز باشیم. امسال در شرایط سخت، برای حفظ بازار مغز سبز در اروپا – بازاری که آمریکا و ترکیه سهم چندانی در آن ندارند –هیچ سمپاشی انجام ندادیم. تولید مغز سبز سالم، بدون سم و بدون آفلاتوکسین، کاری دشوار است، اما پاداش آن دستیابی به قیمتی ۵ تا ۶ دلاری بالاتر از بازار در اروپاست. ما علی‌رغم تمام مشکلات ناشی از سیاست‌های بانک مرکزی، وزارت نیرو و خاموشی‌های برق، با تلاش تیم همراه، محصول خود را با کمترین پوکی جمع‌آوری کردیم.

 

درس‌هایی از سفر به باغات ایران و توصیه‌های فنی

از مشاهده باغات دامغان، کرمان، رفسنجان و زرند به این قطعیت رسیدم که باغات پسته دامغان عموماً نسبت به باغات پسته استان کرمان از شرایط بهتری برخوردار هستند. سفری هم به خراسان داشتیم و تنها پیام ما به کشاورزان آنجا این بود: «ما چه اشتباهاتی در باغات پسته استان کرمان کردیم، شما تکرار نکنید.»

توصیه‌های کلیدی برای باغداران 

۱.  کاهش استفاده از سم و چیدن زودتر: اگر پسته را سم نزنید و حدود ۷ تا ۱۰ روز زودتر از موعد معمول بچینید:

• اگر هدف برداشت مغز کال باشد، این محصول ارزش افزوده دارد و سال آف (سال کم‌باری) نخواهیدداشت. سال بعد تقریباً همان مقدار محصول را دارید.
• جوانه‌هایسال بعد حداقل ۳۰ تا ۴۰ درصد بیشتر باقی می‌مانند.
• جلوگیریاز سال ناآور.
• رنگ پوست پسته سفیدتر خواهدبود وبازار هند رنگ سفید پسته را می‌پسندد و بازار اروپا خواهان پسته سالم است که به دلیل زودتر برداشت شدن بدون آفلاتوکسین باشد.

2. تمرکز بر افزایش عملکرد در هکتار: آینده پسته بر سر «برداشت در هکتار» است. میانگین فعلی ایران ۳۰۰-۴۰۰ کیلوگرم در هکتار است، در حالی که کالیفرنیا به ۴-۵ تن می‌رسد. هر باغداری که نتواند عملکرد محصول باغ خود را به شدت افزایش دهد، در نهایت ورشکسته خواهد شد. کشاورزان باید راه‌هایی برای افزایش چشمگیر عملکرد بیابند.
3. انتخاب رقم و تجدیدحیات باغ: بهترین رقم از نظر مقاومت به شوری و کم‌آبی، نسبت تر به خشک، قیمت و بازارپسندی، «اکبری» است. حتی روی درختان ۹۰-۱۰۰ ساله نیز «پیوند اکبری» پاسخ داده‌است. اگر درختی پیر شده (مثلاً ۷۰-۸۰ ساله) و باردهی آن اُفت کرده، می‌توان با هرس سنگین بالای پیوند، آن را جوان کرد. من شخصاً سال‌های اول مدیریت، سالی ۱۵۰ هکتار از درختان پیر و کم‌بار را از نزدیک زمین بریدم و پیوند جدید زدم. اما اگر واقعاً درخت به پایان عمر باردهی رسیده (حدود ۵۰ سالگی اوج باردهی است)، بهتر است آب را به باغات جوان‌تر و پربازده‌تر منتقل کرد و بخشی از باغات را از آب انداخت.
4. توجه به کیفیت پیوند: در انتخاب پیوند برای باغات جدید یا احیاء شده، به دنبال کیفیت باشید. رقم‌هایی که پوست سفیدتر، دانه درشت‌تر، خندان‌تر، پوک کمتر و قیمت بالاتری دارند (مانند اکبری) را انتخاب کنید، حتی اگر نیاز باشد پیوند آن را از باغات خوب دیگر تهیه کنید.

چشم‌انداز آینده

من نسبت به آینده پسته در ایران و جهان خوشبین هستم. پسته یک کالای صادراتی ارزشمند است. امروز در ۲۸ استان کشور پسته کشت می‌شود و سطح زیر کشت به حدود ۵۷۰-۶۰۰ هزار هکتار رسیده که حدود ۲۵۰-۳۰۰ هزار هکتار آن جدید و عمدتاً از ارقام اکبری و احمدآقایی است.

تنها نقطه ضعف جدی، «پایین بودن عملکرد در هکتار» است. راه نجات، افزایش تولید از طریق مدیریت علمی، انتخاب ارقام برتر، توجه به سلامت خاک و محصول، و دوری از روش‌های مخرب مانند سمپاشی بی‌رویه و چیدن دیرهنگام است. آینده از آن کسانی است که بتوانند بیشترین برداشت سالم و باکیفیت را از هر قطره آب و هر متر مربع خاک خود داشته باشند.