برای بازار اروپا تنها توجه به کارنس سم کافی نیست
ماجرای ایمنی پسته و شمارش روزهای بعد از سمپاشی
«چند روز بعد از سمپاشی می‌توان پسته را برداشت یا مصرف کرد؟» پاسخ این سؤال را باید در دوره کارنس جست‌وجو کرد؛ اما کارنس پایان ماجرا نیست. نوع سم، مقدار باقیمانده در محصول (MRL)، ترکیباتی که ماده مؤثره در گیاه به آن‌ها تبدیل می‌شود و قوانین بازار مقصد نیز در ارزیابی ایمنی پسته اهمیت دارند.
وقتی صحبت از سمپاشی باغ پسته می‌شود، یکی از نخستین اصطلاحاتی که کشاورز با آن روبه‌رو می‌شود، «دوره کارنس» است. ممکن است روی برچسب یک سم نوشته شده باشد که باید ۱۴ روز بین آخرین سمپاشی و برداشت فاصله باشد یا برای محصول دیگری این فاصله ۲۱ روز تعیین شده باشد.
با این حال، یک تصور اشتباه رایج این است که با تمام شدن این مدت، سم به‌طور کامل از محصول ناپدید شده است. رعایت دوره کارنس به معنی صفر شدن باقیمانده آفت‌کش در پسته نیست. این دوره بر اساس داده‌های مربوط به رفتار ماده در محصول و ارزیابی‌های ایمنی تعیین می‌شود تا در صورت مصرف صحیح، مقدار باقیمانده در زمان برداشت در محدوده قابل قبول قرار گیرد.
دوره کارنس چیست؟
دوره کارنس یا فاصله پیش از برداشت (PHI)، مدت زمانی است که باید بین آخرین کاربرد یک آفت‌کش و برداشت محصول سپری شود. این فاصله برای همه سموم یکسان نیست و می‌تواند با توجه به ماده مؤثره، نوع محصول، آفت هدف، مقدار مصرف، روش کاربرد و شرایط ثبت آن متفاوت باشد.
به همین دلیل، نمی‌توان به‌صورت کلی گفت که یک ماده مؤثره همیشه مثلاً ۱۴ روز کارنس دارد. ممکن است همان ماده برای دو محصول مختلف، فاصله پیش از برداشت متفاوتی داشته باشد یا حتی شرایط مصرف آن در کاربردهای مختلف تغییر کند.
دوره کارنس در واقع بخشی از دستور مصرف ثبت‌شده یک آفت‌کش است. اگر روی برچسب یک سم برای پسته مشخص شده باشد که برداشت باید مثلاً ۲۱ روز پس از آخرین کاربرد انجام شود، این فاصله باید رعایت شود. بنابراین شمارش روزهای کارنس از آخرین سمپاشی، زمانی معنا دارد که سم نیز دقیقاً مطابق دستور مصرف، با مقدار و تعداد دفعات مجاز استفاده شده باشد.
نکته مهم این است که پایان دوره کارنس به معنای حذف کامل سم از پسته نیست. ممکن است پس از سپری شدن این مدت همچنان مقداری از ماده مؤثره یا ترکیبات مرتبط با آن در محصول وجود داشته باشد. موضوع اصلی این است که در شرایط مصرف صحیح، مقدار باقیمانده باید در محدوده‌ای قرار بگیرد که از نظر ارزیابی ایمنی قابل قبول باشد.
در نتیجه، پاسخ به سؤال «چند روز بعد از سمپاشی می‌توان پسته را برداشت؟» فقط با شمردن روزهای تقویم مشخص نمی‌شود. ابتدا باید دید چه آفت‌کشی استفاده شده، برای چه محصول و آفتی ثبت شده، چه مقدار از آن مصرف شده و چه فاصله پیش از برداشتی روی برچسب تعیین شده است.
«حد مجاز باقیمانده» با کارنس فرق دارد
اصطلاح مهم دیگری که کشاورزان، به‌ویژه تولیدکنندگان محصولات صادراتی، باید با آن آشنا باشند، حداکثر باقیمانده مجاز یا MRL است. کارنس یک مدت زمان است، در حالی که MRL یک مقدار مجاز باقیمانده در محصول را مشخص می‌کند.
برای مثال، فرض کنیم یک آفت‌کش برای استفاده روی پسته به ۱۴ روز فاصله پیش از برداشت نیاز دارد. این موضوع به این معنا نیست که در روز چهاردهم هیچ اثری از ماده مورد استفاده در پسته باقی نمانده است. بلکه استفاده صحیح از آفت‌کش و رعایت فاصله تعیین‌شده باید باعث شود باقیمانده آن در زمان برداشت، در محدوده‌های مورد قبول قرار داشته باشد.
به همین دلیل، کارنس و MRL را نباید دو مفهوم یکسان در نظر گرفت. یکی مشخص می‌کند چه مدت باید تا برداشت صبر کرد و دیگری مشخص می‌کند چه مقدار باقیمانده در محصول قابل قبول است.
مسمومیت حاد و مسمومیت مزمن
مسمومیت حاد زمانی مطرح می‌شود که فرد در مدت کوتاه، مقدار نسبتاً زیادی از یک ماده سمی را دریافت کند. علائم آن نیز با توجه به نوع ماده می‌تواند متفاوت باشد و شامل تهوع، استفراغ، سرگیجه، سردرد، اختلالات عصبی یا علائم دیگر شود.
مسمومیت مزمن موضوع متفاوتی دارد. در این حالت، نگرانی بیشتر درباره دریافت مقدارهای کوچک‌تر اما تکرارشونده در یک دوره طولانی است. بعضی مواد می‌توانند در مواجهه طولانی‌مدت و با توجه به مقدار دریافت و ویژگی‌های ماده، خطراتی برای اندام‌های مختلف ایجاد کنند.
بنابراین مسئله فقط این نیست که «آیا فرد پس از خوردن پسته دچار مسمومیت فوری می‌شود یا نه؟» بلکه باید بررسی شود که مقدار باقیمانده آفت‌کش و میزان مصرف محصول در طولانی‌مدت نیز در محدوده‌ای قرار دارد که از نظر ایمنی قابل قبول باشد.
ارزیابی‌های رسمی اتحادیه اروپا نیز هر دو نوع مواجهه، یعنی خطر کوتاه‌مدت و خطر بلندمدت برای مصرف‌کننده را در نظر می‌گیرند.
یک نکته مهم دیگر این است که ماده‌ای که کشاورز روی درخت اسپری می‌کند، ممکن است در گیاه به مواد دیگری تبدیل شود. به این مواد «متابولیت» گفته می‌شود. برای مثال، تیامتوکسام می‌تواند در محیط و اندام موجودات زنده به ترکیبات دیگری از جمله کلوتیانیدین تبدیل شود.
به همین دلیل، در بررسی علمی باقیمانده یک آفت‌کش، همیشه نمی‌توان فقط خود ماده اولیه را در نظر گرفت. باید مشخص باشد که برای آن آفت‌کش، «تعریف باقیمانده» شامل چه موادی است و کدام ترکیبات باید در ارزیابی مورد توجه قرار گیرند.
این موضوع برای کشاورز یک پیام عملی دارد: صرفاً نگاه کردن به نام ماده مؤثره روی بطری کافی نیست. فرض کنید باغدار در ابتدای فصل برای کنترل یک آفت، از حشره‌کشی حاوی تیامتوکسام استفاده می‌کند و فاصله پیش از برداشت درج‌شده روی برچسب را نیز رعایت می‌کند.
ممکن است کشاورز تصور کند که «کارنس تمام شده، پس دیگر موضوع باقیمانده منتفی است». اما برای ارزیابی دقیق باید مشخص باشد چه مقدار تیامتوکسام و چه ترکیبات مرتبطی در محصول باقی مانده‌اند و بازار مقصد چه حدودی را برای آن‌ها پذیرفته است.
این موضوع برای پسته صادراتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برای نمونه، اتحادیه اروپا از ۷ مارس ۲۰۲۶ برای تیامتوکسام و کلوتیانیدین در گروه خشکبار درختی، از جمله پسته، حد مجاز باقیمانده ۰٫۰۱ میلی‌گرم در کیلوگرم تعیین کرده است. این تغییر در پی محدودیت‌های شدید اتحادیه اروپا بر کاربرد این دو ماده و لغو مجوزهای آن‌ها در اتحادیه صورت گرفته است.
بنابراین ممکن است یک کاربرد از نظر کشاورزی در کشور تولیدکننده سابقه مصرف داشته باشد، اما برای صادرات به یک بازار خاص، شرایط کاملاً متفاوت باشد. رعایت دستور مصرف داخلی به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که محصول برای ورود به همه بازارهای صادراتی شرایط یکسانی داشته باشد.
کشاورز پسته قبل از سمپاشی چه چیزهایی را باید بداند؟
وقتی قرار است یک سم برای باغ استفاده شود، سؤال نباید فقط این باشد که «برای این آفت چه سمی بزنم؟»
حداقل باید این موارد بررسی شود: ماده مؤثره سم چیست؟ آیا این محصول برای پسته و همان آفت ثبت شده است؟ مقدار مصرف مجاز چقدر است؟ حداکثر چند بار می‌توان در فصل از آن استفاده کرد؟ فاصله بین دو سمپاشی چقدر است؟ دوره پیش از برداشت یا کارنس چند روز است؟ پس از سمپاشی چه مدت ورود کارگر به باغ محدود است؟ چه تجهیزات حفاظتی برای سمپاش لازم است؟ آیا ماده مؤثره در گیاه به متابولیت مهمی تبدیل می‌شود؟ حد مجاز باقیمانده آن در بازار مقصد چقدر است؟
این موارد به‌خصوص زمانی اهمیت پیدا می‌کنند که محصول قرار است به کشورهای اروپایی صادر شود؛ زیرا ممکن است مقررات و حدود باقیمانده مورد پذیرش بازار مقصد با الزامات کشور تولیدکننده یکسان نباشد.
یک اشتباه رایج این است که گفته شود: «کارنس را رعایت کردم، پس هر مقدار سم بزنم مشکلی نیست.» این تصور کاملاً نادرست است.
اگر روی برچسب نوشته شده باشد یک سم با مقدار مشخص و حداکثر دو بار در فصل مصرف شود، نمی‌توان با افزایش مقدار مصرف یا تکرار بی‌رویه سمپاشی و سپس رعایت چند روز فاصله تا برداشت، آن محصول را ایمن تلقی کرد.
کارنس زمانی معنا پیدا می‌کند که خودِ کاربرد آفت‌کش نیز مطابق دستور ثبت‌شده انجام شده باشد. به همین دلیل، افزایش مقدار مصرف، ترکیب خودسرانه سموم یا تکرار بیش از حد سمپاشی می‌تواند هم خطر باقیمانده را افزایش دهد و هم مدیریت مقاومت آفات را دشوارتر کند.
برای تولید پسته سالم، بهتر است نگاه به موضوع از «سمپاشی و شمارش روزهای کارنس» فراتر برود و مدیریت صحیح آفت‌کش از زمان انتخاب سم تا زمان مصرف، برداشت و حتی بازار مقصد مورد توجه قرار گیرد.
منبع: پایگاه داده کمیسیون اتحادیه اروپا در زمینه باقیمانده آفت‌کش‌ها
درباره طول عمر سموم کشاورزی بخوانید:
درباره دلیل زردی برگ درخت بخوانید:
درباره نکات ضروری در استفاده از صابون‌های حشره‌کش برای مدیریت پسیل پسته بخوانید:
نکات ضروری در استفاده از صابون‌های حشره‌کش برای مدیریت پسیل پسته